در قرآن به چند حیوان اشاره شده است؟

پرسش:
در قرآن به چند حیوان اشاره شده است؟
پاسخ:
خداوند متعال در شمار نعمت‌های فراوانی كه به انسان‌ها عرضه داشته، حیوانات را نیز مسخر او نمود تا از گوشت و پوست و محصولات آن استفاده كننده و حوائج خویش را برآورده نمایند. و از طرفی در اینجا نشانه‌های بی‌شماری از قدرت و عظمت و حكمت پروردگار نهفته است لذا می‌فرماید:
«أَفَلاَ یَنظُرُونَ إِلَى‏ الْإِبِلِ كَیْفَ خُلِقَتْ»1
«و آیا به شتر نظر نمى‏كنند كه چگونه آفریده شده؟!»
خداوند موجودات مختلف اعم از حیوان و گیاه و ... را در اختیار انسان قرارداد تا انسان از وجود آنها پی به وجود قدرت خدا ببرد و بعد از استفاده از آن نعمت‌ها او را شكرگزاری كند.
قرآن كریم از 39 نوع حیوان با تعابیر متعدد (حدود 63 تعبیر) به صورت اسم صریح یا كنایه نام می‌برد كه عبارتند از2 چهارپایان، شتر، پشه، قاطر، گاو، اژدها، اسب، ملخ، جانوران شكاری، الاغ، گورخر، ماهی، مار، خوك، جنبندگان (زمین)، موریانه، مگس، حیوانات رام، حیوانات سم‌دار، حیوانات درنده، سلوی3، گوسفند، قورباغه، پرنده، گوساله، عنكبوت، كلاغ، پروانه، فیل بوزینه، شیر، سگ، شپش، بز، میش، زنبور عسل، مورچه، هدهد.
اینك نظر شما را به فهرست مفصلی كه در این راستا ارائه می‌شود جلب می‌كنیم:4

نام قرآنی
نام فارسی
نام سوره و آیه
متن آیه
الابل
شتر
انعام / 144، ذاریات / 2، غاشیه / 17
وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ
الانعام
چهارپایان
انعام / 136 و 138 و 139 و 142، حج / 30 و 34، زمر/ 6، شوری / 11، عبس / 32، غافر / 79، فاطر / 28، فرقان / 44 و 49، مومنون / 21، محمد / 12، نازعات / 33، نحل / 5 و 66 و 80، نساء / 119، یونس / 24، آل عمران / 14، سجده / 27، شعراء / 133، طه / 54، یس / 71
... الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِیباً
البُدن
جمع بُدنه، شتر و گاو قربانی5
حج / 36
وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُم
البعوضة
پشه
بقره / 26
مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا
بعیر
شتر6
یوسف / 65 و 72
وَنَزْدَادُ كَیْلَ بَعِیرٍ
البغال
قاطرها
نحل / 8
وَالْخَیْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ...
البقر
گاو
انعام / 144 و 146
وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ
البقرة
یك گاو ]ماده[
بقره / 67 و 68 و 69 و 70 و 71
إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُوا بَقَرَةً
بقرات

یوسف / 43 و 46
إِنِّی أَرَى‏ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمانٍ
ثُعبان
مار بزرگ ـ اژدها
اعراف / 107، شعراء / 32
فَأَلْقَى‏ عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ
الجاریات
]اسبان[ رونده به نرمی آب
ذاریات / 3
فَالْجَارِیَاتِ یُسْراً7
الجراد
ملخ
اعراف / 133، قمر / 7
...عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ...
جان
مار
قصص / 31
تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ
الجمل
شتر8
اعراف / 40
حَتَّى‏ یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ
الجوارح
جانوران شكاری9
مائده / 4
وَمَا عَلَّمْتُم مِنَ الْجَوَارِحِ
الجیاد10

ص / 31
بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ
جِمال
شتران (ترجمه آیت‌الله مكارم)،
جمع ابل
مرسلات / 33
كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ
الحاملات و قراً
]شتر[ حمل كننده‌ی بار سنگین
ذاریات / 2
فَالْحامِلاَتِ وِقْراً11
الحمار
الاغ ـ خر
بقره / 259، جمعه / 5
وَانْظُرْ إِلَى‏ حِمَارِكَ
الحُمُر
گورخران12
مدثر/ 50
كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنفِرَةٌ
الحمیر
الاغ‌ها ـ خرها
لقمان / 19، نحل / 8
أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ
الحوت
ماهی بزرگ
صافات / 142، قلم / 48، اعراف / 163
فَالْتَقَمَاهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِیمٌ
حوت (السمك)

كهف / 61 و 64
بَیْنِهِمَا نَسِیَا حُوتَهُمَا
حیة
مار
طه / 20
فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَى
الخنازیر
خوك‌ها
مائده / 60
مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِیرَ
الخنزیر
خوك
مائده / 3، نحل / 115
وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ ...
الخیل
گروه اسبان
اسراء / 64، آل‌عمران / 14، انفال / 60، ذاریات / 3، عادیات / 1 و 2 و 3 و 4 و 5، نحل / 8، حشر / 6
وَأَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِكَ وَرَجِلِكَ
الدابة
جنبنده13
بقره / 164
وَبَثَّ فِیهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ
الدواب
جمع دابه
انفال / 22 و 55، حج / 18، فاطر / 28
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللّهِ
دابّة

جاثیه / 4، شوری / 29، فاطر / 45،‌ لقمان / 10، نحل / 49 و 61، نور / 45، هود / 6، انعام / 38
وَفِی خَلْقِكُمْ وَمَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ...
دابّة الارض
كنایه از موریانه
سبأ / 14
... مَا دَلَّهُمْ عَلَى‏ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ
الذئب
گرگ
یوسف / 13 و 14 و 17
وَأَخَافُ أَن یَأْكُلَهُ الذِّئْبُ
الذبح
كنایه از قوچ ]یا گوسفند[
صافات / 107
وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ
ذُباب
مگس
حج / 73
... یَسْلُبْهُمْ الذُّبَابُ شَیْئاً...
الذّلول
حیوان رام و فرمانبردار
ملك / 15
جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً
دُی طُفر
حیوان سم‌دار
انعام / 146
حَرَّمْنَا كُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ...
السلوی

اعراف / 160، طه / 80
وَأَنْزَلْنَا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى...
السمك
ماهی
نحل / 14
لَحْماً طَرِیّاً وَتَسْتَخْرِجوا مِنْهُ حِلْیَةً...
السَبُع
جانور درنده
مائده / 3
... وَمَا أَكَلَ السَّبْعُ...
الصافنات
اسبان رهواری كه بر سه پای خود می‌ایستند14
ص / 31
... بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ
الضأن
گوسفند
انعام / 143
...الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ...
ضفادع
قورباغه‌ها
اعراف / 133
...وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ...
ضامر
حیوان سورای لاغر و باریك اندام
حج / 27
...وَعَلَى‏ كُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ
الطیر
پرنده ـ پرندگان
آل‌عمران / 14، انبیاء / 79، بقره / 260، حج / 31، سبأ / 10، ص / 19، مائده / 110، ملك / 19، نحل / 79، نمل / 17 و 20، نور / 41، یوسف / 36 و 41
الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ...
طائر
پرنده
اعراف / 131، انعام / 38
أَلاَ إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ
طیر

فیل / 3، نمل / 16
وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبَابِیلَ
العادیات
]اسبان[ تازنده
عادیات / 1
وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحاً
العجل
گوساله
اعراف / 148 و 152، بقره / 51 و 72 و 93
... عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ
عجل

ذاریات / 26، طه / 88، هود / 69
فَرَاغَ إِلَى‏ أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ
العنكبوت
عنكبوت
عنكبوت / 41
...كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ...
العیر
آنچه بر آن طعام حمل می‌شود اعم از قافله‌های شتر و الاغ و قاطر15
یوسف / 82
وَالْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنَا فِیهَا
غَنم
گوسفند
انبیاء / 78
إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ
العشار
شتری كه از آبستن آن ده ماهه گذشته است
تكویر / 4
وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ
الغُراب
كلاغ
مائده / 31
فَبَعَثَ اللّهُ غُرَاباً یَبْحَثُ...
الغنم

انعام / 146
حَرَّمْنَا كُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ...
المغیرات
]اسبان[ هجوم برنده
عادیات / 3
فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحاً
الفراش
پروانه‌ها16
قارعة / 4
یَوْمَ یَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ...
الفیل
فیل
فیل / 1
… رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ
القردة
بوزینه17
بقره / 65، مائده / 60
... كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِینَ
قردة

اعراف / 166
... لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِینَ
قسورة
شیر18
مدثر / 51
فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ
القمل
شپش، كنه
اعراف / 133
...الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ...
الكلب
سگ
اعراف / 176، كهف / 18 و 22
فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ ...
المتردیّة19

مائده / 3
وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...
المعز
بز
انعام / 143
...الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ...
المنخنقة20

مائده / 3
وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...
الموریات
]اسبان[ شعله برانگیزنده با كوبش سم
عادیات / 2
فَالْمُورِیَاتِ قَدْحاً
الموقوذة21

مائده / 3
وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...
الناقة
ماده شتر
اسراء / 59، اعراف / 77، قمر / 27، هود / 64، شعراء / 155، شمس / 13
وَآتَیْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً
نعجة
میش
ص / 23 و 24
... نَعْجَةً وَلِیَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ
النحل
زنبور عسل
نحل / 68
وَأَوْحَى‏ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ...
النطیحة22

مائده / 3
وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ... ِ.وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ وَالنَّطِیحَةُ
النَعَم
چهارپا
مائده / 95
فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ
من یمشی علی بطنه
حیواناتی كه بر شكم راه می‌روند
نور / 45
مَن یَمْشِی عَلَى‏ بَطْنِهِ
من یمشی علی رجلین
حیواناتی كه بر دوپا راه می‌روند
نور / 45
مَن یَمْشِی عَلَى‏ رِجْلَیْنِ
من یمشی علی اربع
حیواناتی كه بر چهار پا راه می‌روند
نور / 45
مَن یَمْشِی عَلَى‏ أَرْبَعٍ
النمل
مورچه
نمل / 18
حَتَّى‏ إِذَا أَتَوْا عَلَى‏ وَادِ الَّنمْلِ...
النون (الحوت)
]ماهی[
انبیاء / 87
وَذَا النُّونِ إذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً
الوحوش
جانوران وحشی
تكویر / 5
وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ
هدهد
شانه‌به سر
نمل / 20
فَقَالَ مَا لِیَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ...
هَدی
حیوانی كه برای قربانی به مكه می‌برند

الف. از حیواناتی مانند «ماهی‌ها»، «پرندگان»، «پستانداران» و «حشرات» در چند جای قرآن به چهار صورت یاد شده است.
1. اسم صریح: مثل بقره (گاو ماده)
2. بصورت وصفی مانند دابة الارض كه منظور «موریانه» است و یا «بُدْن» كه منظور شتر و گاو قربانی است.
3. نام حیوان به همراه فرآورده‌اش مثل نحل (زنبور عسل) و عسل.
4. به ذكر نام فرآورده اكتفاء شده است مثل لؤلؤ و مرجان.
ب: در یك تقسیم‌بندی دیگر می‌توان حیواناتی را كه در قرآن آمده است به گروه‌های زیر تقسیم كرد:
1. حیوانات اهلی و كشاورزی مثل: بقره (گاو ماده) غنم (گوسفند).
2. حیوانات وحشی مثل: ذئب (گرگ).
3. حشرات: مثل نمل (مورچه).
4. پرندگان مثل هدهد.
5. حیوانات آبزی مثل: حوت (ماهی).
از این حیوانات در 52 سوره و بالغ بر 154 آیه یاد شده، چنانكه برخی سوره‌ها نیز به نام آنها نام‌گذاری شده كه در این میان سوره‌ی بقره بزرگ‌ترین و سوره‌ی فیل كوچك‌ترین سوره‌ای است كه به نام حیوانات می‌باشد.
ج: در یك تقسیم‌بندی كلی قرآن كریم، حیوانات را به اقسام زیر تقسیم كرده است.23
1. من یمشی علی بطنه حیواناتی كه بر شكم راه می‌روند.
2. من یمشی علی رجلین حیواناتی كه بر دو پا راه می‌روند.
3. من یمشی علی اربع حیواناتی كه بر چهار پا راه می‌روند.
]كه البته این مربوط به حیوانات خاك‌زی می‌باشد و شامل حیوانات آبزی یا هوازی نمی‌شود.[
د: در قرآن از ناس- بشر- بنی‌آدم و... نیز نام برده شده است كه همگی بر انسان دلالت می‌كند كه اگر با عینك زیست‌شناسی امروز نگاه كنیم از جمله حیوانات می‌باشد.
یادآوری: نام بردن حیوانات در قرآن دلالت بر اعجاز علمی ندارد و حداكثر در مورد برخی مثل زنبور عسل و تذكر شفا بودن فرآورده‌ی آن می‌توان گفت كه از شگفتی‌های قرآن است. و در اكثر موارد اشارات قرآن به حیوانات مختلف و تذكر نعمت بودن و نشانه الهی بودن آنهاست.
منابع «قرآن و زیست‌شناسی»
الف. فارسی
1. قرآن و پدیده‌های طبیعت از دید دانش امروز، د. یحیی نظیری، ناشر سحاب كتاب، چاپ اول، تیر 1358.
2. قرآن و طبیعت، د. عبدالكریم بی‌آزار شیرازی، انتشارات زكات علم، چاپ اول، زمستان 1376.
3. اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، یدالله نیازمند، كانون انتشارات محمدی، چاپ ششم، شهریور 1358.
4. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، د. محمدعلی رضایی‌اصفهانی، ج 2، انتشارات كتاب مبین، چاپ اول، 1380.
5. قرآن و علوم روز، سید جواد افتخاریان، انتشارات افتخاریان، چاپ بیستم، 62.
6. نگرشی به علوم طبیعی در قرآن، لطیف راشدی، ناشر سبحان، چاپ اول، بهار 77.
7. قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، انتشارات توحید، 1362.
ب. عربی
1. رحیق العلم و الایمان، الدكتور احمد فؤاد باشا، ناشر دارالفكر العربی، الطبعة الاولی، 1422 هـ و 2002 م.
2. المعجم الطبیعی للقرآن الكریم، عزیز العلی العزی، انتشارات دارالتقریب بین المذهب الاسلامیة، الطبعة الاولی، 2001 م.
3. وجوه الاعجاز فی آیات التحل لغویاً ـ علمیاً ـ طبیاً، د. رضا فضیل بَكر، ناشر دارالاعتصام.
4. الاعجاز العلمی فی الاسلام القرآن الكریم، محمد كامل عبدالصمد، ناشر الدار المصریة البنانیة، الطبعة الرابعة، 1416 هـ 1996 م.

1 . غاشیه / 17. پرنده‌ای كه خداوند برای بنی‌اسرائیل در هنگام سرگردانیشان در بیابان فرو فرستاد، تا از آن تغذیه نمایند، كه پر گوشت و شبیه كبوتر است. (ر.ك: تفسیر نمونه / ج 1، ذیل آیه‌ی 57 سورة بقره)
2 . ممكن است برخی از تعابیر شامل بعضی دیگر نیز بشود مثل انعام (چهارپایان) شامل گوسفند، گاو، شتر و اسب نیز می‌شود و شاید به عبارت بهتر چیزی ورای این حیوانات نباشد؛ اما به خاطر اهمیتی كه خود این گونه‌ها و دسته‌های حیوانی داشت آنها جداگانه ذكر نمودیم.
3 . پرنده‌ای كه خداوند برای بنی‌اسرائیل در هنگام سرگردانیشان در بیابان فرو فرستاد، تا از آن تغذیه نمایند، كه پر گوشت و شبیه كبوتر است. (ر.ك: تفسیر نمونه / ج 1، ذیل آیه‌ی 57 سورة بقره)
4 . برای ارائه‌ی فهرست از كتاب «نگاهی به دنیای حیوانات در قرآن» نیز بهره بردیم. (جلیل ابوالحب، ترجمه‌ی تقی متقی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1380)
5. شتر یا گاوی كه در مكه قربانی می‌كنند و برای همین كار آنرا چاق می‌كنند/ معجم الوسیط، ابراهیم مصطفی، احمد حسن الزیات، حامد عبدالقادر، محمدعلی النجار، ج 1، ص 44.
6 . شتری كه دندان پیشین درآورده و قوی و مناسب برای باربری است (الرائد، حیران مسعود، ترجمه انزابی نژاد، ج 1، ص 389، انتشارات آستان قدس رضوی، (چاپ سوم 1380)
7 . ترجمه آیت‌الله مكارم آنرا كنایه از كشتی‌هایی گرفته كه در دریات حركت می‌كنند.
8 .شتر بزرگ : معجم الوسیط، ابراهیم مصطفی- احمد حسن الزیات-حامد عبدالقادر محمدعلی النجار، ج 1، ص 136، معجم‌ الغة ‌العربیة
9 . كه برای این كار تربیت شده‌اند مثل سگ، باز، یوزپلنگ.
10 جمع جوادات به معنای اسبان سریع السیر تندرو(تفسیر نمونه، ج 19،ص 291){این كلمه در قرآن صفت الصافنات آمده است.}
11 . ترجمه‌ی آیت‌ الله مكارم شیرازی، «الْحامِلاَتِ وِقْراً» را كنایه از ابرهایی می‌داند كه باران با خود حمل می‌كنند.
12 . ر.ك: ترجمه‌ی آیت‌الله مكارم.
13 . هر حیوانی كه بر زمین راه رود و غالب به چهارپایی كه بر آن سوار شوند یا باركشند اطلاق می‌شود. چارپا (تفسیر نمونه دابة را اعم از موجودات ذره‌بینی، پرندگان، ماهی‌ها و حیوانات غول پیكیری كه ده‌ها تُن وزن دارند می‌داند.) تفسیر نمونه، ج20،ص 461.
14 . این كلمه در قرآن به همراه الجیاد آمده است.
15 . معجم الوسیط، همان، ج 1، ص 639.
16 . قرآن كریم، ترجمه آیت‌الله مكارم شیرازی.
17 .همان.
18 . همان.
19 . حیوانی كه با پرت شدن از بلندی بمیرد.
20 حیوانی كه خفه شود.
21 . حیوانی كه با زدن بمیرد.
22 . حیوانی كه با شاخ زدن حیوان دیگری بمیرد.
23 . برگرفته از همان، بخش چشم‌انداز بحث، ص 11 ـ 20.